“Okuyorum, okuyorsun” diye saymak, çekimin asıl zorluklarına hazırlamaz: “bekliyorum”daki daralma, “gidiyorum”daki yumuşama ya da geniş zamanda “gülerim” ile “gelirim” arasındaki fark. Yazılı anlatımda ve dikte çalışmalarında en çok bu noktalarda hata yapılır.
Çarkın üç seçeneği var. “Temel fiiller”, çekim sırasında gövdesi ya da eki değişen sık kullanılan fiilleri toplar. “Özel durumlar”, geniş zamanda -ır alan tek heceli fiilleri, “yemek” ile “demek”i, yeterlilik fiilini ve ek-fiili bir araya getirir. “Kip ve zaman” ise çekilişi tamamlar: önce bir fiil, sonra bir kip seçilir ve öğrenci altı kişiyle çekimi yapar.
Nasıl kullanılır
- “Temel fiiller” ya da “Özel durumlar” seçeneğinde çarkı çevirerek bir fiil belirleyin.
- “Kip ve zaman” seçeneğine geçin ve çarkı ikinci kez çevirerek kipi belirleyin.
- Fiili defterde ya da küçük bir yazı tahtasında ben, sen, o, biz, siz, onlar kişileriyle çekimleyin; ardından dilimdeki açıklamayla karşılaştırın.
- Sınıfta her ikili için çarkı çevirin: biri çekimi yapar, öteki çekim tablosuna bakarak düzeltir.
Tüm seçenekler
- Okumak
- Örnek alınacak düzenli fiil: okuyorum, okuyorsun, okuyor, okuyoruz, okuyorsunuz, okuyorlar. Gelecek zamanda araya “y” kaynaştırma ünsüzü girer: okuyacağım.
- Yazmak
- Geniş zamanda -ar alır: yazarım, yazarsın, yazar. Olumsuzda birinci kişiler “z”siz kalır: yazmam, yazmayız; ötekiler “z”yi korur: yazmazsın, yazmazlar.
- Çalışmak
- Sert “ş” sesinden sonra geçmiş zaman eki sertleşir: çalıştım, çalıştık, “çalışdım” değil. Geniş zamanda çok heceli fiil olarak -ır alır: çalışırım.
- Beklemek
- -yor ekinden önce “e” daralarak “i” olur: bekliyorum, bekliyorsun. Gelecek zamanda daralma yazılmaz: bekleyeceğim, “bekliyeceğim” değil.
- Aramak
- Kalın ünlülü fiilde de daralma görülür: arıyorum, arıyorlar. Geçmiş zaman ve gelecek zamanda gövde değişmez: aradım, arayacağım.
- Söylemek
- -yor ekinden önce “e”, yuvarlak “ö”nün etkisiyle “ü”ye dönüşür: söylüyorum, söylüyor. Öteki zamanlarda gövde aynen kalır: söyler, söyledim, söyleyeceğim.
- Gitmek
- Ünlüyle başlayan bir ek gelince “t” yumuşayarak “d” olur: gidiyorum, gideceğim, gider. Ünsüzle başlayan eklerde “t” korunur: gittim, gitmiş.
- Etmek
- Gitmek gibi yumuşar: ediyorum, edeceğim, ettim. “Yardım etmek” ayrı yazılır; “kaybetmek”, “hissetmek” gibi ses değişimine uğrayan birleşikler ise bitişik: kaybediyorum.
- Tatmak
- Atmak, satmak gibi tek heceli fiillerin çoğunda “t” korunur, ama tatmak yumuşar: tadıyorum, tadar, tadacağım. Geçmiş zamanda “t” geri gelir: tattım.
- Gülmek
- Tek heceli ama geniş zamanda -er alır: gülerim, güler, güleriz. Kulağa benzer gelen “gelmek” ise -ir alır: gelirim. İkisini art arda çekimlemek farkı oturtur.
- Uyumak
- Gövde ünlüyle bittiği için ekler arasına “y” girer: uyuyorum, uyuyacağım. Geniş zamanda yalnızca -r eklenir: uyurum, uyursun, uyur.
- Koşmak
- Kalın ve yuvarlak ünlülü fiil, büyük ünlü uyumuna uyar: koşuyorum, koşarım. “Ş”den sonra geçmiş zaman eki yine sertleşir: koştum, koştunuz.
Sık sorulan sorular
Ünlü uyumu fiil eklerini nasıl etkiler?
Büyük ünlü uyumu gereği ek, fiilin son ünlüsüne uyar: aldım, geldim, buldum, gördüm. Kalın ünlüden sonra kalın, ince ünlüden sonra ince ünlülü ek gelir. Yalnızca -yor ve -ken gibi birkaç ek bu kurala uymaz.
Geniş zaman eki -ar mı, -ır mı?
Tek heceli fiillerin çoğu -ar/-er alır: yazar, güler. Alır, bilir, bulur, durur, gelir, görür, kalır, olur, ölür, sanır, verir, varır, vurur biçimindeki on üç fiil ise -ır/-ir/-ur/-ür alır. Çok heceli fiiller hep -ır türünü alır: çalışır, öğrenir.
Neden “bekleyorum” değil de “bekliyorum” yazılır?
Buna ünlü daralması denir: -yor ekinden önce fiilin sonundaki “a” ve “e” daralarak “ı, i, u, ü” olur. Yazıda yalnızca bu ekin önünde gösterilir; “bekleyecek”, “arayacak” gibi gelecek zaman biçimlerinde daralma yazılmaz. “Yemek” ve “demek” bu kuralın istisnasıdır: yiyecek, diyecek.
Geçmiş zaman eki ne zaman -dı, ne zaman -tı olur?
Fiil “f, s, t, k, ç, ş, h, p” sert ünsüzlerinden biriyle bitiyorsa ek -tı olur: koştum, kaçtık, yetti. Bu harfleri akılda tutmak için okullarda “FıSTıKÇı ŞaHaP” cümlesi kullanılır. Öteki durumlarda -dı gelir: geldim, okudum.