“Okuyorum, okuyorsun” diye saymak, çekimin asıl zorluklarına hazırlamaz: “bekliyorum”daki daralma, “gidiyorum”daki yumuşama ya da geniş zamanda “gülerim” ile “gelirim” arasındaki fark. Yazılı anlatımda ve dikte çalışmalarında en çok bu noktalarda hata yapılır.
Çarkın üç seçeneği var. “Temel fiiller”, çekim sırasında gövdesi ya da eki değişen sık kullanılan fiilleri toplar. “Özel durumlar”, geniş zamanda -ır alan tek heceli fiilleri, “yemek” ile “demek”i, yeterlilik fiilini ve ek-fiili bir araya getirir. “Kip ve zaman” ise çekilişi tamamlar: önce bir fiil, sonra bir kip seçilir ve öğrenci altı kişiyle çekimi yapar.
Nasıl kullanılır
- “Temel fiiller” ya da “Özel durumlar” seçeneğinde çarkı çevirerek bir fiil belirleyin.
- “Kip ve zaman” seçeneğine geçin ve çarkı ikinci kez çevirerek kipi belirleyin.
- Fiili defterde ya da küçük bir yazı tahtasında ben, sen, o, biz, siz, onlar kişileriyle çekimleyin; ardından dilimdeki açıklamayla karşılaştırın.
- Sınıfta her ikili için çarkı çevirin: biri çekimi yapar, öteki çekim tablosuna bakarak düzeltir.
Tüm seçenekler
- Gelmek
- Geniş zamanda -ir alan on üç tek heceli fiilden biri: gelirim, gelirsin, gelir. Olumsuzu: gelmem, gelmezsin, gelmez.
- Almak
- Geniş zamanda -ır alır: alırım, alırsın, alır; “alarım” denmez. Gelecek zaman: alacağım, alacaksın, alacak.
- Vermek
- Geniş zaman: veririm, verirsin, verir. Gelecek zamanda “k” ünlüden önce “ğ” olur: vereceğim, vereceğiz; ama vereceksin.
- Bilmek
- Geniş zaman: bilirim, bilir. Olumsuzda birinci kişiler kısalır: bilmem, bilmeyiz; ötekiler “z” ile kurulur: bilmezsin, bilmezler.
- Bulmak
- Yuvarlak ünlü “u”, eki de yuvarlatır: bulurum, bulursun, bulur. Şimdiki zaman: buluyorum; geçmiş zaman: buldum.
- Olmak
- Geniş zaman: olurum, olur. Gelecek zaman yazıda “olacak” biçimindedir; konuşmadaki “olucak” yazıya geçirilmez.
- Görmek
- İnce ve yuvarlak ünlü, eki “ü”ye çevirir: görürüm, görürsün, görür. Şimdiki zaman: görüyorum; olumsuzu: görmüyorum.
- Kalmak
- Geniş zamanda -ır alır: kalırım, kalır. Olumsuz şimdiki zamanda olumsuzluk eki daralır: kalmıyorum, kalmıyorsun.
- Sanmak
- -ır alan tek heceli fiillerden biri: sanırım, sanırsın, sanır. “Sanırım” günlük konuşmada “galiba” anlamında da çok kullanılır.
- Yemek
- Gövdedeki “e”, “y” ile başlayan eklerden önce “i” olur: yiyorum, yiyeceğim, yiyen. Geniş ve geçmiş zamanda değişmez: yerim, yedim.
- Demek
- Yemek ile aynı daralma kuralına uyar: diyorum, diyeceğim, diyerek. Öteki zamanlarda “de-” kalır: derim, dedim, demiş.
- Yapabilmek
- Yeterlilik fiili: yapabilirim, yapabildim, yapabileceğim. Olumsuzu “-ama/-eme” ile kurulur: yapamam, yapamadım; “yapabilmedim” yanlıştır.
- Ek-fiil (imek)
- Ad soylu sözcükleri yüklem yapar: öğrenciyim, evdeydi, yorgunmuş, hastaysa. Ünsüzden sonra “y” düşer: öğretmendi, öğretmenmiş.
Sık sorulan sorular
Ünlü uyumu fiil eklerini nasıl etkiler?
Büyük ünlü uyumu gereği ek, fiilin son ünlüsüne uyar: aldım, geldim, buldum, gördüm. Kalın ünlüden sonra kalın, ince ünlüden sonra ince ünlülü ek gelir. Yalnızca -yor ve -ken gibi birkaç ek bu kurala uymaz.
Geniş zaman eki -ar mı, -ır mı?
Tek heceli fiillerin çoğu -ar/-er alır: yazar, güler. Alır, bilir, bulur, durur, gelir, görür, kalır, olur, ölür, sanır, verir, varır, vurur biçimindeki on üç fiil ise -ır/-ir/-ur/-ür alır. Çok heceli fiiller hep -ır türünü alır: çalışır, öğrenir.
Neden “bekleyorum” değil de “bekliyorum” yazılır?
Buna ünlü daralması denir: -yor ekinden önce fiilin sonundaki “a” ve “e” daralarak “ı, i, u, ü” olur. Yazıda yalnızca bu ekin önünde gösterilir; “bekleyecek”, “arayacak” gibi gelecek zaman biçimlerinde daralma yazılmaz. “Yemek” ve “demek” bu kuralın istisnasıdır: yiyecek, diyecek.
Geçmiş zaman eki ne zaman -dı, ne zaman -tı olur?
Fiil “f, s, t, k, ç, ş, h, p” sert ünsüzlerinden biriyle bitiyorsa ek -tı olur: koştum, kaçtık, yetti. Bu harfleri akılda tutmak için okullarda “FıSTıKÇı ŞaHaP” cümlesi kullanılır. Öteki durumlarda -dı gelir: geldim, okudum.