“Okuyorum, okuyorsun” diye saymak, çekimin asıl zorluklarına hazırlamaz: “bekliyorum”daki daralma, “gidiyorum”daki yumuşama ya da geniş zamanda “gülerim” ile “gelirim” arasındaki fark. Yazılı anlatımda ve dikte çalışmalarında en çok bu noktalarda hata yapılır.
Çarkın üç seçeneği var. “Temel fiiller”, çekim sırasında gövdesi ya da eki değişen sık kullanılan fiilleri toplar. “Özel durumlar”, geniş zamanda -ır alan tek heceli fiilleri, “yemek” ile “demek”i, yeterlilik fiilini ve ek-fiili bir araya getirir. “Kip ve zaman” ise çekilişi tamamlar: önce bir fiil, sonra bir kip seçilir ve öğrenci altı kişiyle çekimi yapar.
Nasıl kullanılır
- “Temel fiiller” ya da “Özel durumlar” seçeneğinde çarkı çevirerek bir fiil belirleyin.
- “Kip ve zaman” seçeneğine geçin ve çarkı ikinci kez çevirerek kipi belirleyin.
- Fiili defterde ya da küçük bir yazı tahtasında ben, sen, o, biz, siz, onlar kişileriyle çekimleyin; ardından dilimdeki açıklamayla karşılaştırın.
- Sınıfta her ikili için çarkı çevirin: biri çekimi yapar, öteki çekim tablosuna bakarak düzeltir.
Tüm seçenekler
- Şimdiki zaman
- Şu anda süren ya da yakında yapılacak işler için -yor eki: geliyorum, geliyorsun, geliyor, geliyoruz, geliyorsunuz, geliyorlar. Önündeki “a/e” daralır: başlıyor.
- Geniş zaman
- Alışkanlıkları ve genel doğruları anlatır: her sabah koşarım, su 100 derecede kaynar. Ek, fiile bağlı olarak -r, -ar/-er ya da -ır/-ir/-ur/-ür olur.
- Görülen geçmiş zaman
- Tanık olunan geçmiş için -dı eki: geldim, geldin, geldi, geldik, geldiniz, geldiler. Sert ünsüzden sonra -tı olur: koştum, baktım, içtik.
- Öğrenilen geçmiş zaman
- Duyulan ya da sonradan fark edilen geçmiş için -mış eki: gelmişim, gelmişsin, gelmiş, gelmişiz, gelmişsiniz, gelmişler.
- Gelecek zaman
- -acak/-ecek eki: geleceğim, geleceksin, gelecek, geleceğiz, geleceksiniz, gelecekler. Ünlüyle başlayan kişi ekinden önce “k”, “ğ”ye dönüşür.
- Gereklilik kipi
- Zorunluluk bildirir, -malı/-meli eki: gelmeliyim, gelmelisin, gelmeli, gelmeliyiz, gelmelisiniz, gelmeliler.
- İstek kipi
- Dilek ve öneri için -a/-e eki: geleyim, gelesin, gele, gelelim, gelesiniz, geleler. Günlük dilde en çok “gelelim”, “bakalım” gibi birinci çoğul biçimler kullanılır.
- Dilek-şart kipi
- Koşul ya da dilek için -sa/-se eki: gelsem, gelsen, gelse, gelsek, gelseniz, gelseler. “Keşke” ile birlikte dilek anlamı öne çıkar: keşke erken gelsen.
- Emir kipi
- Birinci kişisi yoktur: gel, gelsin, gelin ya da geliniz, gelsinler. İkinci tekil kişide ek almaz; fiil gövdesi tek başına emir bildirir.
- Şimdiki zamanın hikâyesi
- Geçmişte süren bir eylemi anlatır, -yor ekine ek-fiil eklenir: geliyordum, geliyordun, geliyordu, geliyorduk, geliyordunuz, geliyorlardı.
Sık sorulan sorular
Ünlü uyumu fiil eklerini nasıl etkiler?
Büyük ünlü uyumu gereği ek, fiilin son ünlüsüne uyar: aldım, geldim, buldum, gördüm. Kalın ünlüden sonra kalın, ince ünlüden sonra ince ünlülü ek gelir. Yalnızca -yor ve -ken gibi birkaç ek bu kurala uymaz.
Geniş zaman eki -ar mı, -ır mı?
Tek heceli fiillerin çoğu -ar/-er alır: yazar, güler. Alır, bilir, bulur, durur, gelir, görür, kalır, olur, ölür, sanır, verir, varır, vurur biçimindeki on üç fiil ise -ır/-ir/-ur/-ür alır. Çok heceli fiiller hep -ır türünü alır: çalışır, öğrenir.
Neden “bekleyorum” değil de “bekliyorum” yazılır?
Buna ünlü daralması denir: -yor ekinden önce fiilin sonundaki “a” ve “e” daralarak “ı, i, u, ü” olur. Yazıda yalnızca bu ekin önünde gösterilir; “bekleyecek”, “arayacak” gibi gelecek zaman biçimlerinde daralma yazılmaz. “Yemek” ve “demek” bu kuralın istisnasıdır: yiyecek, diyecek.
Geçmiş zaman eki ne zaman -dı, ne zaman -tı olur?
Fiil “f, s, t, k, ç, ş, h, p” sert ünsüzlerinden biriyle bitiyorsa ek -tı olur: koştum, kaçtık, yetti. Bu harfleri akılda tutmak için okullarda “FıSTıKÇı ŞaHaP” cümlesi kullanılır. Öteki durumlarda -dı gelir: geldim, okudum.